4 کاخ اصفهان: یادگارهای بربادرفته دوران صفوی

فرمانروایی سی و چهار ساله مسعودمیرزا ظل‌السلطان فرزند ناصرالدین‌شاه قاجار بر اصفهان، با ویرانی بیش از ۵۰ اثر و بنای تاریخی و باغ ایرانی در پایتخت دولت صفوی همراه بود. ۱۳۷ کاخ اصفهان، ۱۶۲ مسجد، ۴۸ مدرسه، ۲۷۳ حمام و ۱۲ گورستان در دوران اوج این شهر وجود داشتند که بخش بزرگی از آنها در دوره ظل‌السلطان از دست رفتند. در این مطلب قصد داریم 4 کاخ اصفهان که در این دوران از بین رفته‌اند را به شما معرفی کنیم.

1. زیباترین کاخ اصفهان: کاخ هفت‌دست و کوشک آیینه‌خانه

کاخ هفت‌دست و کوشک آیینه‌خانه را می‌توان زیباترین کاخ اصفهان در آن دوران دانست. این دو عمارت تاریخی در باغ سعادت آباد اصفهان ساخته شده بودند. در همسایگی این دو بنا عمارت نمکدان جای گرفته بود. مجموعه این عمارت‌ها که متعلق به دوران صفوی بودند در کرانه جنوبی زاینده رود به فرمان شاه عباس دوم ساخته شده‌ بودند. مکان این بناها در جنوب زاینده رود در فاصله میان پل خواجو و پل جویی (که در آن زمان حکم پل اختصاصی این مجموعه را داشت) بوده است.

کاخ آیینه‌خانه اصفهان دارای ایوان و استخری همانند چهل‌ستون به مساحت پنجاه هزار مترمربع با بلندای ۴۱ متر بود با این تفاوت که شمار ستون‌های ایوان ۱۶ عدد و با فاصله ۶۲ متر از زاینده رود بنا شده بود. از ویژگی‌های شاخص این کاخ اصفهان نصب آیینه‌هایی به ابعاد ۵/۲ متر و بیش از آن بوده که آن عمارت را به مکانی برای تفریح و سرگرمی تبدیل کرده است.

 در کتاب نصف جهان فی تعریف الاصفهان نوشته محمدمهدی اصفهانی  آمده است: هفت دست در اصل هفت دستگاه کاخ بوده که در آن زمان تنها یکی از آن‌ها باقی‌مانده بوده است. بیش از بیست هزار زرع زمین با زیر عماراتش بود و گرداگرد صد حجره‌های تو در تو همه گچبری و زراندود، میناکاری استادانه، محیرالعقول، دو حمام زنانه و مردانه داشت، زمین و ازاره‌ها سنگ مرمر شفاف و حوض‌هایی از مرمر و سنگ سماق و تختگاه شاه عباس دو ساعت‌ها چشم تماشاچیان را خیره می‌داشت».

تخت شاه عباس دوم واقع در این کاخ اصفهان بر روی تخت سنگ مرمرین بزرگی که مانند آیینه صیقل داده شده بود، قرار داشت. طول این تخت هفت متر و عرض آن بیش از سه متر بود که موج‌های طبیعی مرمر جلوه‌ای چشمگیر به آن می‌داده است.

کاخ آیینه‌خانه و کاخ هفت دست در سال ۱۲۸۰ شمسی (۱۳۱۹ قمری) به دستور ظل السلطان، حاکم اصفهان (منصوب شده از طرف مظفرالدین شاه قاجار) تخریب شد. بعدها بخشی از محوطه این کاخ در خیابان قرار گرفت و در بخش دیگر آن کارخانه نساجی وطن ساخته شد. پس از تعطیلی کارخانه نساجی، این محدود کاربری مسکونی پیدا کرد اما نام پارک آیینه‌خانه و خیابان هفت‌دست همچنان بر آن باقی مانده است.

2. عمارت نمکدان، دیگر کاخ اصفهان که نشانی از آن نماند

دومین کاخ اصفهان که به دستور ظل السلطان تخریب شد، کاخ یا عمارت نمکدان است. کاخ نمکدان عمارت سه طبقه‌ای بود که در مجاورت کاخ آیینه خانه و فاصله حدود ۱۵۰ متری از آن قرار داشت. این کاخ  در جهت جنوب باغ سعادت آباد اصفهان قرار داشته است. از آنجا که آیینه خانه تا زاینده رود تنها ۶۳ متر فاصله داشته، فاصله نمکدان تا رودخانه بیش از ۲۳۰ متر نبوده است. دلیل نامگذاری این بنا مشخص نیست. گفته می‌شود وجه تسمیه آن شاید به دلیل شکل هندسی خاص آن عمارت بوده یا روایاتی وجود دارد که گفته می‌شود دلیل نامگذاری آن نان و نمکی بوده که شاه در آن با یکی از دشمنانش در زمان صلح خورده است.

عمارت نمکدان ساختمانی هشت گوش با ارتفاع زیاد بوده است که به همین دلیل چشم انداز مناسبی به  قسمت‌های مختلف شهر داشته است. از سمت شمال رو به رودخانه زاینده‫ رود، از سمت جنوب، کوه صفه و باغ‌های مشرف به آن و از سمت شرق و غرب، باغ سعادت آباد در چشم انداز این کاخ اصفهان قرار داشته است. شاردن، گردشگر فرانسوی با بیان زیبایی به توصیف این عمارت می‌پردازد: «... میان بناهای این باغ (سعادت آباد) کلاه فرنگی هشت‌ضلعی دو طبقه ای‌ است که از مهتابی سراسری دور بنا آب فرو می‫ ریزد، چنان‫که اگر دست را از پنجره بیرون آورند در دم پر از آب می‫ شود».

در سال ۱۳۰۶ هجری قمری و در اوج دوره تخریب‌های ظل‌السلطانی، سرانجام نوبت به این کاخ زیبای اصفهان نیز رسید. گفته می‌شود که ظل‌السلطان در این تاریخ کاخ نمکدان و عرصه پیرامون آن را که بخشی از زمین‌های دولتی آن دوران به حساب می‌آمده است به یکی از کارگزارانش به نام بنان‌الملک واگذار می‌کند به شرط آنکه آن را ویران کند. امروزه اما از همین تل خاک و آجر هم چیزی باقی نمانده و همه خیابان، پارک، بنای مسکونی و اداری شده است. البته گفته می‌شود که پایه‌های محکم این کاخ و سایر بناهای سعادت‌آباد هم‌اکنون زیر بلوار آیینه‌خانه خفته است.

3. کاخ فرح‌آباد اصفهان و باغ هزار جریب

یکی از زیباترین باغها و کاخ اصفهان، باغ هزار جریب بوده است. این باغ در جنوب اصفهان در دامنه کوه صفه و در انتهای خیابان چهارباغ قرار داشته است.

گفته می شود که به دلیل وسعت زیاد این باغ و مساحت هزار در هزار ذرعی آن، نام آن را هزار جریب گذاشته‌اند. در دوران حکومت شاه عباس صفوی، خیابان چهارباغ از شمال به عمارت جهان‌نما و از جنوب به باغ هزار جریب می‌رسیده است. کاخ فرح‌آباد اصفهان نیز عمارت زیبایی بوده که در میان باغ هزار جریب قرار داشته است. این باغ و عمارت زیبایش نیز به‌دست ظل‌السلطان در دوره قاجار به همراه دیگر باغ‌های زیبای اصفهان از بین رفته‌است و اثری از آن باقی نمانده است.

شاردن جهانگرد فرانسوی باغ هزار جریب را اینگونه توصیف می‌کند:

"این باغ دوازده طبقه مسطح دارد که دوازده خیابان عرضی از آن به موازات باغ عبور می‌کنند و سه خیابان طولی هم دارد که از زیر سقف‌های آجری عبور کرده از سوی دیگر باغ سردر می‌آورند. در فاصل بین هر طبقه که آبشاری ملایم وجود دارد در پایین آن حوض‌هایی ساخته‌اند که به اشکال مختلف هندسی از جمله دایره و مستطیل و هشت ضلعی می‌باشد. در دو طرف هر حوض عمارت‌های آجری ساخته‌اند و در طبقه ششم کلاه فرنگی بزرگی ساخته شده در سه طبقه که مساحت قابل توجهی داشته‌است. یک عمارت در ابتدا و عمارتی در انتهای باغ ساخته بودند که از هر حیث شبیه به هم بوده‌اند. خیابان میانی که در راستای چهار باغ بوده‌است همانند چهارباغ و در جهت هماهنگی با آن بوده به گونه‌ای که در دو طرف آن درختان چنار کاشته شده و در وسط آن نهر آب جاری بوده‌است. در چهار طرف باروهای باغ نیز کبوتر خانه ساخته بودند تا هم از کود کبوترها جهت کشت صیفی‌جات استفاده کنند و هم از لحاظ ساختمان برج از نمای بیرون عظمت و جلال دهند. فواره‌های متعدد باغ نیز که در تمام باغ پراکنده‌اند تعدادشان به پانصد فواره می‌رسد که در جای خود بسیار زیبا و دلنواز هستند. "

4. کاخ چهارباغ اصفهان

کاخ چهارباغ که کاخ سرپوشیده یا عمارت رکیب‌خانه نیز نامیده می‌شده است، دیگر کاخ اصفهان است که که برخلاف موارد قبلی، بخشی از آن باقی مانده است. کاخ چهارباغ اصفهان در ابتدای قرن یازدهم هجری با به سلطنت رسیدن شاه عباس اول ساخته شده است. در دوره قاجار تغییراتی در این کاخ ایجاد می‌شود و پس از آن به عنوان محل اقامت حاکم اصفهان، که در دوره‌ای ظل‌السلطان بوده، استفاده می‌شده است. کاخ چهارباغ اصفهان در دوره پهلوی ابتدا محل سکونت فرماندار اصفهان و پس از آن اداره ثبت احوال اصفهان بود. امروزه این ساختمان موزۀ هنرهای معاصر اصفهان است.

کاخ چهارباغ اصفهان در مرکز شهر و مجاور بناهای ارزشمندی مانند کاخ چهلستون، عالی قاپو، تالار اشرف، و توحیدخانه قرار گرفته است. این بنا در بافت قدیم اصفهان و در مجموعه دولتخانه صفوی در ابتدای قرن یازدهم هجری و با آغاز سلطنت شاه عباس اول ساخته شده است. نام «رکیب‌خانه» از این رو به این عمارت اطلاق می‌شود که این بنا محل نگهداری لوازم سوارکاری و یراق‌آلات دولتی بوده‌است.

با پایان دوره صفویه، بنای رکیب‌خانه متروک گردید. اما در دوره قاجار به دستور محمدحسین‌خان صدر اصفهانی که صدراعظم نیک‌اندیش فتحعلی‌شاه بود، این بنا احیا شد و «کاخ چهارباغ» یا «کاخ سرپوشیده» نام گرفت و محل سکونت حاکم اصفهان شد. در دوره حکومت ظل‌السلطان نیز تغییراتی روی آن انجام گرفت و الحاقاتی به آن اضافه شد.

در ادامه تصاویر کنونی موزه رکیب‌خانه را مشاهده می‌کنید.

بناهای تخریب شده اصفهان

فهرست برخی از ابنیه عصر صفوی تخریب شده توسط ظل‌السلطان به شرح ذیل است:

• باغ و قصر سعادت آباد
• عمارت هفت دست
• قصر نمکدان
• آئینه خانه
• بهشت برین
• بهشت آئین
• انگورستان
• بادامستان
• نارنجستان
• کلاه فرنگی
• باغ تخت
• باغ آلبالو
• باغ طاووس
• عمارت و باغ نقش جهان
• باغ فتح آباد
• گلدسته
• تالار اشرف
• عمارت خورشید
• سرپوشیده
• عمارت خسروخانی
• باغ زرشک
• باغ چرخاب
• باغ محمود
• باغ صفی میرزا
• باغ قوشخانه
• باغ نظر
• عمارت و سردر باغ هزارجریب
• عمارت جهان نما

ظل‌السلطان علاوه بر بناهای یاد شده، حدود چهل باغ و عمارت دیگر، از باغ‌ها و عمارت‌های عصر صفوی را تخریب کرد که هریک در جای خود از شاهکارهای معماری عصر صفوی محسوب می‌شدند.

رفتارهای مخرب ظل‌السلطان در اصفهان به این موارد محدود نشد. او آینه کاری‌های روی ستون‌های عالی قاپو و چهل‌ستون را از میان برد و دستور داد روی نقاشی‌های نفیس داخل چهل‌ستون را با گچ بپوشانند و نقاشان قاجاری بر روی آنها نقاشی‌های کم‌ارزش خود را بنگارند. توصیف برخی از این عمارت‌های تخریب شده به دستور ظل‌السلطان، در برخی سفرنامه‌ها و به خصوص سفرنامه‌های مربوط به مستشرقین و اروپاییانی که از اصفهان در عصر صفوی بازدید کرده‌اند، ذکر شده است.

کاخ سرهنگ یادگاری ماندگار از دوران صفوی

کاخ سرهنگ اصفهان بنایی یادگار از دوران صفوی است. این بنا در دوره‌های صفوی، زندیه و قاجار به عنوان یکی از خانه‌های بزرگ و اقماری اصفهان، محل سکونت یکی از خاندان‌های پرنفوذ دوران، خاندان حاج‌رسولی‌ها بوده است. تزیینات و صنایع به‌کار رفته در این بنا از نمونه‌های فاخر و منحصربه‌فرد دوران‌های گوناگون است که نشانگر ذوق و قریحه مالکان بنا بوده است. این بنای تاریخی که از نفایس ملی به شمار می‌آید، هم‌اکنون تحت عنوان هتل موزه کاخ سرهنگ پذیرای دوستداران فرهنگ، تاریخ و هنر غنی ایران‌‌زمین است.